Kısaca cevap
Erişim kısıtlamaları genellikle internet sağlayıcısının ağında dört temel yöntemle uygulanır: DNS engeli (site adına adres verilmez), IP engeli (sunucunun adresine giden bağlantı kesilir), SNI/DPI filtreleme (bağlantının içindeki site adı incelenip bağlantı kesilir) ve bant daraltma (site açılır ama çok yavaşlar). Hangi yöntemin kullanıldığı, kullanıcının ne göreceğini ve hangi ayarın fark yaratıp yaratmayacağını belirler.
Bu sayfada
Bir şehre ulaşmayı düşünün. Yolu kapatmanın birkaç yolu vardır: yol tabelasını sökebilirsiniz, şehrin girişine bariyer koyabilirsiniz, her aracı durdurup nereye gittiğini sorabilirsiniz ya da yolu tek şeride indirip araçları yürüme hızına düşürebilirsiniz. İnternette erişim kısıtlamaları da buna benzer farklı noktalarda uygulanır. Bu yazı, bu yöntemleri teknik bilgi gerektirmeden anlatır.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki tavsiye değildir. Yazıda yalnızca yöntemlerin teknik işleyişi tarafsız olarak anlatılır; belirli bir site, hesap veya içerik hakkında bilgi verilmez.
Kısıtlamalar nerede uygulanır?
Siz bir siteye girmek istediğinizde isteğiniz önce modeminize, oradan internet sağlayıcınızın (size internet hizmeti veren firma) ağına gider. Sağlayıcı düzeyindeki kısıtlamalar bu ağda uygulanır. Cihazınızda hiçbir ayar değişmez; aynı sağlayıcıyı kullanan herkes aynı durumu yaşar.
Türkiye'de internet üzerindeki yayınlara erişimin kısıtlanmasına ilişkin temel düzenleme, 5651 sayılı "İnternet Ortamında Yapılan Yayınların Düzenlenmesi ve Bu Yayınlar Yoluyla İşlenen Suçlarla Mücadele Edilmesi Hakkında Kanun"dur. Bu kapsamda verilen kararlar, erişim sağlayıcıları tarafından teknik olarak uygulanır.
Kurum ağları, okul ağları, ebeveyn denetimi yazılımları ve filtreli DNS hizmetleri de benzer yöntemleri kendi kapsamlarında kullanır. Bu yazıdaki açıklamalar hepsi için geçerlidir; fark yalnızca kısıtlamayı kimin ve hangi ağda uyguladığıdır.
1. DNS engeli
DNS (Alan Adı Sistemi), site adını bilgisayarların kullandığı IP adresine çeviren sistemdir. Terimin ayrıntılı açıklaması için DNS nedir? yazımıza, diğer terimler için internet terimleri sözlüğümüze bakabilirsiniz.
DNS engelinde sağlayıcının DNS sunucusu, kısıtlanan site adı sorulduğunda doğru adresi vermez. Bunun yerine hiç cevap vermez, "böyle bir ad yok" der ya da bir bilgilendirme sayfasının adresini verir.
- Kullanıcının gördüğü: "Sunucu bulunamadı" hatası veya bir bilgilendirme sayfası.
- Kimleri etkiler: Sağlayıcının DNS sunucusunu kullananları.
- Özelliği: Uygulaması en kolay yöntemdir ama tek başına kolayca etkisiz kalabilir. Bu yüzden genellikle diğer yöntemlerle birlikte kullanılır.
Bazı ağlar, cihazda ayarlanan DNS sunucusu ne olursa olsun şifresiz DNS sorgularını kendi sunucusuna yönlendirebilir. Bu durumda cihazda yapılan DNS değişikliği fark yaratmaz.
2. IP engeli
Her sitenin sunucusunun bir veya birkaç IP adresi vardır. IP engelinde sağlayıcı, bu adreslere giden bağlantıları ağında durdurur. Site adını doğru öğrenseniz bile bağlantı kurulamaz.
- Kullanıcının gördüğü: Genellikle uzun bir bekleyişin ardından zaman aşımı hatası.
- Kimleri etkiler: Sağlayıcının tüm kullanıcılarını; hangi DNS sunucusunu kullandıkları önemli değildir.
- Özelliği: Günümüzde birçok site, aynı IP adresini paylaşan içerik dağıtım ağları (CDN) üzerinden yayın yapar. Bu yüzden bir IP adresinin kısıtlanması, o adresi paylaşan ilgisiz sitelerin de açılmamasına yol açabilir.
3. SNI ve DPI filtreleme
Bugün sitelerin büyük çoğunluğu HTTPS (şifreli bağlantı) kullanır. HTTPS, sayfanın içeriğini şifreler. Ancak bağlantının en başında tarayıcı sunucuya hangi siteyi istediğini söyler. Bu bilgiye SNI (Server Name Indication) denir ve çoğu sitede hâlâ şifresiz gider.
DPI (Deep Packet Inspection, derin paket incelemesi), ağdan geçen verinin yalnızca adresine değil, içindeki bu tür bilgilere de bakabilen ağ cihazlarının kullandığı yöntemdir. SNI filtrelemesinde bu cihazlar bağlantının başındaki site adını okur. Ad kısıtlama listesindeyse bağlantıyı keser.
- Kullanıcının gördüğü: Çoğu zaman ERR_CONNECTION_RESET (bağlantı sıfırlandı) veya zaman aşımı hatası.
- Kimleri etkiler: Sağlayıcının tüm kullanıcılarını; DNS ayarının etkisi yoktur.
- Özelliği: IP engelinden daha hedefli çalışır, aynı sunucudaki diğer siteleri genellikle etkilemez. DPI yalnızca site adlarını değil, bazı bağlantı türlerini (örneğin belirli VPN protokollerini) tanımak için de kullanılabilir.
ECH (Encrypted Client Hello) adlı daha yeni bir teknoloji SNI bilgisini de şifreler. Ancak çalışması için hem tarayıcının hem de sitenin desteklemesi gerekir ve henüz her yerde kullanılmıyor. Şifreli DNS ile birlikte neyi gizleyip neyi gizlemediğini şifreli DNS (DoH/DoT) yazımızda anlattık.
4. Bant daraltma (yavaşlatma)
Bant daraltmada site kapatılmaz; ona giden trafiğin hızı sınırlanır. Metinler yavaş da olsa yüklenir, fakat videolar, fotoğraflar ve sesli aramalar kullanılamayacak kadar yavaşlar. Kullanıcı çoğu zaman bunu kendi internetinin yavaşlığı sanır. Belirtileri ve kendi bağlantı sorununuzdan nasıl ayırt edeceğinizi bant daraltma nedir? yazımızda ayrıntılı anlattık.
Yöntemler bir bakışta
| Yöntem | Neye bakar? | Tipik belirti | DNS değişikliği fark yaratır mı? |
|---|---|---|---|
| DNS engeli | Sorulan site adına | Sunucu bulunamadı, bilgilendirme sayfası | Bazen |
| IP engeli | Gidilen sunucu adresine | Zaman aşımı | Hayır |
| SNI/DPI filtreleme | Bağlantının başındaki site adına | Bağlantı sıfırlandı, zaman aşımı | Hayır |
| Bant daraltma | Trafiğin hangi hizmete ait olduğuna | Açılıyor ama çok yavaş | Hayır |
"DNS değiştirirsem açılır mı?" sorusunun ayrıntılı ve dürüst cevabını DNS değiştirmek engeli aşar mı? yazımızda bulabilirsiniz.
Yöntemler çoğu zaman birlikte kullanılır
Pratikte tek bir yöntem nadiren tek başına uygulanır. Bir site aynı anda hem DNS hem SNI düzeyinde kısıtlanabilir. Bu yüzden bir kullanıcı DNS ayarını değiştirdikten sonra "sunucu bulunamadı" hatasının yerini "bağlantı sıfırlandı" hatasının aldığını görebilir. Hata değişmiştir ama sonuç aynıdır: site açılmaz.
Aynı nedenle, farklı sağlayıcılar aynı kısıtlamayı farklı teknik yollarla uygulayabilir. Bir sağlayıcıda görülen belirti, başka bir sağlayıcıda farklı olabilir.
Platformun kendi kısıtlaması farklı bir şeydir
Bazen site sorunsuz açılır ama belirli bir içerikte "Bu içerik ülkenizde kullanılamıyor" gibi bir mesaj görürsünüz. Bu durumda kısıtlamayı genellikle internet sağlayıcısı değil, platformun kendisi uygular. Platform, bağlantınızın IP adresinden hangi ülkede olduğunuzu tahmin eder ve o içeriği göstermez. Lisans anlaşmaları, yerel mevzuat veya platformun kendi politikaları bunun nedeni olabilir. Bu tür kısıtlamada sitenin geri kalanı normal çalışır.
Hangi yöntemin kullanıldığını anlayabilir misiniz?
Kesin olarak çoğu zaman hayır. Ama tarayıcının gösterdiği hata, DNS cevabının herkese açık DNS sunucularının cevabıyla karşılaştırılması ve farklı bir ağda (örneğin mobil veride) yapılan deneme size ipucu verir. Bu kontrollerin nasıl yapıldığını site açılmıyor: engel mi, arıza mı? rehberimizde adım adım anlattık. Sitenin sunucusunun genel olarak çalışıp çalışmadığını ise Site Çalışıyor mu? aracımızla kontrol edebilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Erişim engeli benim cihazımda mı uygulanır?
Hayır. Sağlayıcı düzeyindeki kısıtlamalar internet sağlayıcısının ağında uygulanır. Cihazınızda bir ayar değişmez; aynı sağlayıcıyı kullanan herkes aynı durumu yaşar. Ebeveyn denetimi, kurum ağı veya güvenlik yazılımı ise cihaz ya da yerel ağ düzeyinde ayrı bir filtre uygulayabilir.
Hangi engel türünün uygulandığını kesin olarak öğrenebilir miyim?
Genellikle hayır. Hata mesajı, DNS cevabı ve farklı ağlarda yapılan denemeler yalnızca ipucu verir. Birden fazla yöntem aynı anda uygulanabildiği için sonuçlar karışık görünebilir.
Bir siteye erişim kısıtlanınca aynı sunucudaki başka siteler de etkilenir mi?
IP adresi düzeyinde uygulanan kısıtlamalarda bu mümkündür. Aynı IP adresini paylaşan başka siteler de açılmayabilir. DNS ve SNI düzeyindeki kısıtlamalar ise genellikle yalnızca belirli alan adlarını etkiler.
Ülkenizde kullanılamıyor mesajı da erişim engeli midir?
Her zaman değil. Bu mesaj çoğu zaman platformun kendisinin, belirli bir ülkeden gelen kullanıcılara bir içeriği göstermemesidir. Sağlayıcı düzeyindeki kısıtlamadan farklı olarak site açılır, yalnızca o içerik görünmez.
HTTPS kullanan sitelerde de engel uygulanabilir mi?
Evet. HTTPS sayfa içeriğini şifreler, ancak site adı DNS sorgusunda ve bağlantının başındaki SNI bilgisinde çoğu zaman açık gider. Bu yüzden HTTPS siteler de DNS, IP veya SNI düzeyinde kısıtlanabilir.